Karanta wannan maƙala da Turanci →
Rigakafin Kansa: Bayyani
Bayyani mai sauƙin fahimta kan menene rigakafin kansa da ayyukan da za su iya rage haɗarin kamuwa da kansa, dangane da bayanan National Cancer Institute.
Rigakafin kansa wani mataki ne da ake ɗauka domin rage yiwuwar kamuwa da kansa. Wasu abubuwan haɗari, kamar shan taba, ana iya guje musu, yayin da wasu, kamar gadon wasu kwayoyin halitta, ba a iya guje musu. Hanyoyin da za su iya taimakawa wajen rigakafin kansa sun haɗa da guje wa sanannun abubuwan da ke haddasa cutar, canje-canjen salon rayuwa mai kyau, gano yanayin da zai iya zama kansa da wuri, da kuma, ga wasu mutane, magunguna ko tiyata.
Bayani mai sauƙi
Rigakafin kansa wani mataki ne da ake ɗauka domin rage yiwuwar kamuwa da kansa. Rigakafin kansa yana rage yawan sabbin lokuta. Hakan zai iya rage nauyin da kansa ke ɗauka a jiki da kuma rage yawan mace-macen da take haddasawa.
Kansa ba cuta guda ɗaya ba ce. Rukuni ne na cututtuka masu alaƙa da juna. Abubuwa da yawa a cikin kwayoyin halittarmu, salon rayuwarmu, da muhallin da ke kewaye da mu na iya ƙara ko rage haɗarin kamuwa da kansa.
Masana kimiyya suna nazarin hanyoyi da yawa domin taimakawa wajen rigakafin kansa. Waɗannan sun haɗa da guje wa ko sarrafa abubuwan da aka san suna haddasa kansa, canza abinci da salon rayuwa, gano yanayin da zai iya zama kansa da wuri, amfani da magunguna (chemoprevention), da tiyata mai rage haɗari.
A taƙaice: rigakafi yana nufin rage yiwuwar kamuwa da kansa.
Yadda kansa ke samuwa
Carcinogenesis shine jerin matakan da ke faruwa yayin da sel na yau da kullun ya zama sel na kansa. Sel su ne mafi ƙanƙantar sassan jiki. Kowane sel yana ɗauke da kwayoyin halitta (genes) da ke ba da jagora kan yadda jiki yake girma, tasowa, da gyara kansa.
Canje-canje a cikin kwayoyin halitta, wanda ake kira mutations, na iya sa ikon sarrafa sel na yau da kullun ya lalace. Idan hakan ta faru, sel ba sa mutuwa a lokacin da ya kamata su mutu. Sabbin sel kuma suna samuwa a lokacin da jiki ba ya bukatarsu. Tarin ƙarin sel na iya haifar da ƙuduri (tumor). Ƙuduri na iya zama mara illa (benign, wanda ba kansa ba) ko mai illa (malignant, wato kansa). Sel na ƙuduri mai illa suna mamaye kyallayen da ke kusa da su kuma suna yaɗuwa. Sel na ƙuduri mara illa ba sa yin haka.
Abubuwan haɗari da za a iya canzawa da waɗanda ba za a iya canzawa ba
Duk wani abu da ke ƙara yiwuwar kamuwa da kansa shi ne abin haɗari (risk factor). Duk wani abu da ke rage ta shi ne abin kariya (protective factor). Ana iya guje wa wasu abubuwan haɗari, amma da yawa ba za a iya guje musu ba. Misali, shan taba da gadon wasu kwayoyin halitta duk abubuwan haɗari ne ga wasu nau'ikan kansa. Shan taba kaɗai ne za a iya guje wa. Abubuwan haɗarin da mutum zai iya sarrafawa ana kiransu abubuwan haɗari masu canzawa (modifiable risk factors).
Abubuwan da aka sani suna ƙara haɗarin kamuwa da kansa sun haɗa da:
- Shan sigari da taba — suna da alaƙa mai ƙarfi da yawancin cututtukan kansa. Rashin shan taba, ko dainawa, yana rage haɗarin.
- Cututtukan da ke yaɗuwa — wasu ƙwayoyin cuta da ƙwayoyin cuta masu ƙanƙanta, kamar HPV, cutar hanta ta B da C, Epstein-Barr virus, da Helicobacter pylori.
- Radiation — ciki har da hasken ultraviolet daga rana, da radiation mai ƙarfi kamar x-ray na likita da iskar gas ɗin radon.
- Magungunan da ke raunana garkuwar jiki — waɗanda ake sha bayan dashen gaɓoɓin jiki, suna rage ikon jiki na hana samuwar kansa.
Wasu dalilai kuma na iya shafar haɗarin kamuwa da kansa, kamar abinci, barasa, motsa jiki, kiba, da ciwon suga. An kirkiro alluran rigakafi (vaccines) na cutar hanta ta B da HPV domin hana wasu cututtukan da ke haddasa kansa.
A taƙaice: ana iya guje wa wasu abubuwan da ke haddasa kansa, wasu kuma ba za a iya guje musu ba.
Hanyoyin da za su iya rage haɗarin kamuwa da kansa
- Chemoprevention. Ga mutanen da ke da haɗari mai girma, wasu magunguna na iya rage haɗarin kamuwa da kansa. An nuna wasu magunguna suna rage haɗarin kamuwa da kansar nono a mata masu haɗari mai girma. An nuna Finasteride yana rage haɗarin kamuwa da kansar prostate. Waɗannan magungunan na iya haifar da illoli, don haka ana amfani da su a hankali.
- Tiyatar rage kiba. Bincike sun nuna cewa tiyatar rage kiba tana rage haɗarin cututtukan kansa da ke da alaƙa da yawan kiba.
- Tiyata mai rage haɗari. Wasu mutane suna da wasu canje-canje na kwayoyin halitta, ko tarihin iyali ko na kansu mai ƙarfi. Za su iya la'akari da tiyata domin rage haɗarinsu. Yana da muhimmanci a yi bincike da shawarwari kan haɗarin kansa kafin yanke wannan shawarar.
Hanyoyin da ba a nuna suna rage haɗari ba
- Aspirin ba a nuna yana hana yawancin cututtukan kansa ba. Amfani na dogon lokaci na iya taimakawa wajen hana kansar hanji (colorectal) ga wasu mutane. Aspirin na iya haddasa zub da jini, don haka a tattauna da likitanka tukuna.
- Bitamin da abinci na ƙari (supplements) ba a nuna suna hana kansa ba. A wani babban bincike, bitamin E da aka sha shi kaɗai ya ƙara haɗarin kamuwa da kansar prostate.
Ana ci gaba da nazarin sabbin hanyoyin rigakafin kansa a cikin gwaje-gwajen asibiti (clinical trials). Tawagar kula da lafiyarka ita ce mafi kyawun majiya ta shawara kan yadda za ka rage haɗarinka na kansar.